Tuần trước, tôi nhận được một bản báo cáo phân tích dày chín phần về một dự án blockchain đang “hot”. Mỗi phần đều có bảng biểu, khung đánh giá, tiêu chí rõ ràng. Nhưng tất cả các ô đều hiển thị một ký tự: N/A. Không tên dự án, không con số TVL, không một dòng lệnh, không một địa chỉ ví. Bản báo cáo dài gần ba nghìn từ – gần bằng chiều dài bạn đang đọc – nhưng nội dung thực tế bằng không.
Điều đáng nói: bản báo cáo này không phải do AI tạo ra. Nó đến từ một quy trình “phân tích chuyên sâu” được vận hành bởi con người, với đầy đủ sơ đồ, bảng xếp hạng rủi ro và các mục chú thích chuyên môn. Có chín mục lớn, từ kỹ thuật, token kinh tế, thị trường, đến tuân thủ quy định. Tất cả đều sạch sẽ, đều đặn, và… trống rỗng. Ấn tượng đầu tiên của tôi là ai đó đã gửi nhầm file mẫu. Nhưng sau khi đọc kỹ, tôi nhận ra đây không phải lỗi kỹ thuật. Đây là một thông điệp.
Trong mười sáu năm quan sát ngành, tôi chưa bao giờ thấy một báo cáo nào “trung thực” đến vậy. Không phải trung thực theo nghĩa chứa đựng sự thật, mà trung thực theo nghĩa phơi bày sự thiếu hụt dữ liệu một cách có hệ thống. Và với tư cách một kỹ sư dữ liệu, tôi tin rằng sự thiếu hụt đó cũng là một tín hiệu đáng để đào.
Bối cảnh: Ngành công nghiệp dữ liệu lớn nhưng trống rỗng
Chúng ta đang sống trong thời kỳ mà blockchain được ca ngợi là “cỗ máy sự thật”. Mọi giao dịch đều được ghi lại, mọi địa chỉ đều minh bạch, mọi hợp đồng thông minh đều có thể kiểm tra. Dune Analytics có hơn một triệu dashboard do cộng đồng xây dựng. Các quỹ đầu tư tuyển data scientist với mức lương bảy con số chỉ để lọc ra những tín hiệu từ hàng tỷ sự kiện.
Nhưng nghịch lý là: càng nhiều dữ liệu, chúng ta càng dễ tạo ra những báo cáo không có dữ liệu. Tôi đã chứng kiến cảnh một phòng giao dịch ở Lagos họp nhau ba tiếng đồng hồ để duyệt một bản phân tích chiến lược, mà bản phân tích đó được xây dựng từ một dashboard có nguồn dữ liệu đã ngừng cập nhật từ ba tháng trước – không ai kiểm tra timestamp. Tôi đã thấy những báo cáo nghiên cứu thị trường dày 20 trang, với 15 trang nói về “tiềm năng to lớn của công nghệ blockchain”, nhưng không có một cột số liệu nào về doanh thu, phí giao dịch hay chi phí vận hành.
Bản báo cáo chín phần kia giống như một tấm gương phản chiếu chính ngành công nghiệp này: chúng ta giỏi xây dựng khung, giỏi trình bày, giỏi đưa ra các tiêu chí đánh giá, nhưng lại cực kỳ tồi trong việc thừa nhận rằng chúng ta không có dữ liệu để lấp đầy khung đó.
Khi tôi còn làm thực tập sinh tại một quỹ đầu tư ở Lagos năm 2017, tôi dùng Python quét dữ liệu ICO từ Etherscan cho 50 dự án. Tôi phát hiện 7 dự án có phân bố token bất thường – hơn 40% cho đội ngũ. Tôi viết báo cáo nội bộ dài 3 trang, chỉ toàn số liệu và mã nguồn. Quỹ đã dùng báo cáo đó để né tránh đầu tư. Bài học tôi học được rất đơn giản: một bảng số liệu thô, dù xấu xí, vẫn có giá trị hơn một bản phân tích bóng bẩy không có căn cứ. Bản báo cáo N/A kia, xét theo một góc độ nào đó, là một bản phân tích thô đến mức trần trụi.
Phần lõi: Đào đến từng dòng lệnh
Nếu bạn là người theo dõi Dune Analytics, bạn biết một nguyên tắc: dashboard chỉ đẹp khi lớp dữ liệu bên dưới sạch sẽ. Lỗi thanh khoản thường ẩn trong cột “reserve” của Aave không ai kiểm tra. Lỗi định giá thường ẩn trong cột “price” của oracle setup lỗi thời. Và trong bản báo cáo chín phần kia, lỗi nằm ở ngay cột đầu tiên – cột “thông tin đầu vào”. Nó không có đầu vào. – cần đào đến từng dòng lệnh.
Tôi đã tự hỏi: nếu báo cáo này là do một quy trình tự động tạo ra, điều gì khiến quy trình đó xuất ra N/A ở mọi ô? Có vài khả năng.
Khả năng thứ nhất: nguồn dữ liệu gốc không tồn tại. Tức là người tạo ra báo cáo không có quyền truy cập vào dữ liệu của dự án, hoặc dự án không công bố dữ liệu. Trong trường hợp đó, N/A là một phát hiện có giá trị: nó nói với bạn rằng dự án này thiếu minh bạch đến mức không có bất kỳ con số nào để phân tích. Một dự án blockchain không công bố số dư, không công bố địa chỉ hợp đồng, không công bố lịch sử giao dịch – đó là một dự án không nên nhận tiền đầu tư.
Khả năng thứ hai: quy trình phân tích bị hỏng ở tầng trung gian. Tôi từng gặp lỗi timestamps từ tháng 6 năm 2022 khiến 3 trong số 15 dashboard của tôi hiển thị xu hướng ngược hoàn toàn với thực tế. Nếu báo cáo chín phần này được tạo ra bởi một pipeline tự động, rất có thể nó đã cố chạy nhưng không tìm thấy dữ liệu phù hợp với cấu trúc mong đợi. Khi đó, hệ thống an toàn bằng cách ghi nhận N/A thay vì bịa ra số liệu. Tôi coi đó là một điểm cộng về mặt kỹ thuật – nhưng là một điểm trừ về mặt vận hành, vì không ai phát hiện ra hệ thống đang hoạt động mà không có dữ liệu.
Khả năng thứ ba – và là khả năng khiến tôi quan tâm nhất: N/A là kết quả của một quyết định có ý thức. Người viết báo cáo không có đủ thông tin, nhưng vẫn phải nộp một bản báo cáo đúng hạn. Thay vì bịa ra số liệu, họ chọn để trống. Trong một ngành công nghiệp mà các báo cáo phân tích thường được “tô vẽ” để đáp ứng kỳ vọng của cấp trên, một hành động như vậy – dù bị động – là hiếm hoi. Nhưng nó cũng lộ ra một vấn đề: người viết báo cáo không đủ thẩm quyền hoặc không đủ nỗ lực để tìm kiếm dữ liệu. Phân tích được giao cho người không có năng lực, và sự thiếu năng lực được bộc lộ một cách trung thực.
Tôi muốn kiểm tra khả năng nào là đúng. Nhưng để kiểm tra, tôi cần thông tin – chính là thứ không tồn tại trong báo cáo đó. Bạn thấy đấy, ngay cả một nhà phân tích dữ liệu có kinh nghiệm cũng không thể phân tích một báo cáo trống rỗng. Nếu bạn không có địa chỉ ví, không có mã nguồn, không có tên dự án, bạn chỉ có hai lựa chọn: bịa ra hoặc lặng im. N/A là một hình thức “nói rõ là tôi không biết” – và điều quan trọng là không phải ai trong ngành này cũng đủ dũng cảm để nói câu đó.
Tôi đã từng thử nghiệm một mô hình học máy LightGBM trên một triệu giao dịch Ethereum để dự đoán rủi ro rug pull. Độ chính xác đạt 82 phần trăm. Nhưng tôi vẫn giữ 5 dashboard thủ công để kiểm tra chéo. Vì sao? Vì mô hình có thể đưa xác suất, nhưng nó không thể giải thích lý do tại sao một giao dịch cụ thể lại là bất thường. Các dashboard thủ công của tôi có những cột mô hình không có – như cột “người gửi giao dịch có phải là nhà sáng lập không”, cột “hợp đồng có được nâng cấp trong 24 giờ qua không”. Máy học không bao giờ nói N/A. Nó luôn đưa ra một con số, dù con số đó vô nghĩa. Và đó là một lý do khiến tôi cảnh giác với những báo cáo tự động – bởi vì chúng hiếm khi thừa nhận giới hạn của chính mình.
Ngược lại, bản báo cáo N/A kia thừa nhận giới hạn một cách toàn diện. Nó không bịa ra một con số TVL nào, không vẽ biểu đồ tăng trưởng giả tạo, không trích dẫn một phát ngôn nào từ đội ngũ dự án. Nó chỉ đơn giản nói: không có dữ liệu. Vào một thị trường mà tin tức giả rất nhiều, một thông điệp kiểu N/A có thể là thứ đáng tin cậy nhất bạn từng nhận được.
Góc nhìn phản trực giác: Sự thiếu hụt cũng là dữ liệu
Đa số sẽ xem bản báo cáo N/A này là rác và xóa nó khỏi hộp thư. Tôi thì nhìn nó khác. Trong phân tích dữ liệu, một ô N/A không phải là một ô không có giá trị – nó là một ô có giá trị đặc biệt. Nó báo hiệu rằng điều gì đó đã ngăn cản dữ liệu xuất hiện. Câu hỏi đặt ra là: điều gì?
Nếu N/A xuất hiện ở tất cả các phần, từ kỹ thuật đến token, từ thị trường đến tuân thủ, thì nguyên nhân không thể nằm ở một cột dữ liệu cụ thể. Nguyên nhân nằm ở tầng vĩ mô hơn: hoặc dự án không tồn tại, hoặc người phân tích không được cung cấp quyền truy cập, hoặc toàn bộ quy trình phân tích của tổ chức đó đang bị sập. Cả ba khả năng đều đáng để điều tra.
Hãy tưởng tượng một kịch bản: một quỹ đầu tư thuê một công ty tư vấn để thẩm định một dự án DeFi. Công ty tư vấn không nhận được dữ liệu từ dự án, nhưng vẫn phải giao sản phẩm. Họ giao một bản báo cáo toàn N/A. Quỹ đầu tư nhận báo cáo và có thể nghĩ rằng công ty tư vấn kém cỏi. Nhưng sự thật có thể ngược lại: công ty tư vấn đã làm đúng khi không tô vẽ. Dự án không minh bạch là một dự án rủi ro cao. Báo cáo N/A là một cách gián tiếp để nói rằng “đừng đầu tư vào dự án này”. Đáng tiếc là rất ít người đọc được thông điệp đó.
Tương tự, trong bối cảnh thị trường giảm hiện tại, nhà đầu tư cá nhân liên tục tìm kiếm các phân tích về giao thức nào đang chảy máu thanh khoản. Họ muốn biết tài sản của mình có an toàn không. Họ sẽ cảm thấy bối rối nếu được trao một báo cáo toàn N/A. Nhưng tôi cho rằng N/A còn tốt hơn là một tấm biểu đồ được làm đẹp từ dữ liệu thật nhưng diễn giải sai. Năm 2022, trước khi FTX sụp đổ, có rất nhiều báo cáo phân tích đưa ra mức độ rủi ro “thấp” cho sàn giao dịch này. Các báo cáo đó dựa trên dữ liệu số dư do FTX tự công bố. Dữ liệu đó hoàn toàn sai, và những báo cáo đó trở thành công cụ tiếp tay cho gian lận. Nếu các nhà phân tích hồi đó đủ can đảm để viết một báo cáo toàn N/A – thay vì chấp nhận các con số thiếu kiểm chứng – thì có lẽ nhiều người đã không mất tiền.
Bài học cho nhà phân tích và nhà đầu tư
Tôi không có ý định ca ngợi một bản báo cáo trống rỗng. N/A là biểu hiện của một quy trình thất bại. Nhưng trong thất bại đó có một bài học quan trọng: sự trung thực về giới hạn tri thức có giá trị riêng của nó. Mỗi nhà phân tích nên xây dựng cho mình một danh sách các điều kiện bắt buộc trước khi đưa ra kết luận. Nếu thiếu dữ liệu, hãy nói rõ. Tôi đã áp dụng bài học này từ năm 2022, sau sự sụp đổ FTX, khi sếp yêu cầu tôi rà soát toàn bộ các dashboard trước đây. Tôi phát hiện lỗi timestamp hàng loạt và tôi đã viết một báo cáo nội bộ năm trang chỉ để giải thích vì sao các kết luận trước đó có thể sai. Cảm giác viết báo cáo đó không dễ chịu. Nhưng nó giúp tôi xây dựng được một quy tắc mà tôi giữ đến bây giờ: luôn ghi chú timezone, luôn kiểm tra nguồn dữ liệu gốc, và luôn sẵn sàng viết N/A nếu thiếu dữ liệu.
Đối với nhà đầu tư, thông điệp đơn giản hơn: nếu một báo cáo phân tích nói “không có dữ liệu”, hãy đặt câu hỏi tại sao. Đó có thể là vì dự án không công bố dữ liệu, vì người phân tích lười biếng, hoặc vì hệ thống theo dõi của dự án đang bị hỏng. Cả ba lý do đều là tín hiệu xấu. Trong một thị trường giảm như hiện tại, việc sống sót quan trọng hơn lợi nhuận. Một báo cáo N/A nhắc nhở bạn rằng có những dự án tồn tại mà không ai có thể kiểm chứng được – và đó là những dự án bạn nên tránh xa.
Tôi cũng muốn nói về một điều khác: trách nhiệm của những người xây dựng công cụ phân tích. Chúng tôi – những người làm Dune Analytics, làm data pipeline, làm dashboard – cần thiết kế các hệ thống không cho phép các ô trống dễ dàng tồn tại. Nếu không có dữ liệu, dashboard nên phát ra cảnh báo, thay vì hiển thị một ô N/A sạch sẽ. Trong mã nguồn của tôi, tôi luôn thêm các ràng buộc kiểm tra tính hợp lệ: nếu một truy vấn trả về bảng rỗng, tôi muốn câu lệnh đó ném ra ngoại lệ ngay lập tức. Một hệ thống tự động nên ưu tiên thất bại công khai hơn là im lặng xuất ra sản phẩm thiếu sót.
Suy nghĩ cuối
Bản báo cáo chín phần kia rất có thể sẽ bị lãng quên, giống như hàng nghìn báo cáo phân tích khác được tạo ra mỗi tuần. Nhưng tôi sẽ không lãng quên nó. Nó nhắc tôi rằng ngành công nghiệp này của chúng ta – ngành công nghiệp blockchain – có một vấn đề nan giải về chất lượng dữ liệu. Chúng ta tạo ra những khối lượng lớn dữ liệu, nhưng lại thiếu một tiêu chuẩn chung để đảm bảo dữ liệu đó có thể được kiểm chứng, đối chiếu và giải thích. Chúng ta chạy theo những dashboard đẹp, những biểu đồ sống động, nhưng lại bỏ qua câu hỏi căn bản: đống dữ liệu này từ đâu ra, và nó có đáng tin không?
N/A là một sự nhắc nhở rằng ngay cả thuật ngữ “không có dữ liệu” cũng cần được phân tích. Khi lần tới bạn nhìn vào một bảng dữ liệu và thấy một ô trống, đừng vội bỏ qua. Hãy đào sâu. Hãy hỏi tại sao dữ liệu không có. Đôi khi, những gì bị thiếu còn quan trọng hơn những gì hiện diện. Trong một thế giới đầy rẫy thông tin giả mạo và các báo cáo được tô vẽ, một ô N/A trung thực có thể là tín hiệu đáng giá duy nhất bạn có.
