Rạng sáng 7/8, kênh truyền hình MS NOW dẫn lời hai nhà ngoại giao Trung Đông: Oman đã đồng ý một khung thỏa thuận với Iran để tạm thời mở lại eo biển Hormuz. Không phí, không hải đội. Chỉ là một thỏa thuận tạm thời – nhưng đủ để làm rung chuyển thị trường dầu và kéo theo những con sóng ngầm trong thị trường tiền mã hóa. Trong khi các nhà đầu tư nhỏ lẻ tại Việt Nam đang nhìn vào biểu đồ BTC và tự hỏi liệu giá có tăng tiếp hay không, tôi lại đọc bản tin này bằng con mắt của một người đã sống sót qua bốn chu kỳ gấu. Và tôi thấy một chi tiết mà hầu hết mọi người bỏ lỡ: cụm từ "temporary agreement". Thỏa thuận tạm thời, không có phí, không có cam kết dài hạn. Đây không phải là một bước tiến hòa bình. Đây là một tín hiệu gamma.
Tôi đã giao dịch options trên Deribit từ năm 2018. Tôi đã từng mất 3 ETH vì một hợp đồng ICO lỗi – Status Network – khi tôi tự viết script kiểm tra và phát hiện cơ chế phân bổ token cho phép người trong cuộc mua trước. Tôi đã báo cáo lên GitHub, đội ngũ phản hồi chậm, giá trượt, tôi mất tiền. Sau cơn bão 2018, tôi không còn tin vào những lời hứa hẹn từ một thỏa thuận tạm thời nữa. Chỉ có delta và gamma mới là chân lý. Và hôm nay, tôi thấy một cơ hội để phân tích sự kiện Hormuz dưới góc nhìn kỹ thuật, không phải tin tức chính trị.
Hãy bắt đầu với bối cảnh. Hormuz là vùng biển hẹp giữa Iran và Oman, nơi mỗi ngày có khoảng 20 triệu thùng dầu thô đi qua, chiếm gần một phần ba tổng lượng dầu vận chuyển bằng đường biển trên toàn cầu. Khi căng thẳng leo thang, giá dầu nhảy vọt. Khi có tin mở lại, giá dầu hạ nhiệt. Nhưng đối với thị trường blockchain, câu chuyện không bao giờ đơn giản như vậy. Bởi vì tiền mã hóa không được định giá bởi dầu, mà được định giá bởi thanh khoản và kỳ vọng lạm phát – cả hai thứ đó đều đang bị thay đổi bởi thỏa thuận này, dù theo cách mà ít người nhận ra.
Lần đầu tiên tôi nghe đến Hormuz trong bối cảnh crypto là vào tháng 6/2019. Hai tàu dầu bị tấn công ngoài khơi Fujairah, giá dầu tăng 4% trong phiên, và Bitcoin nhảy vọt lên trên mức 9.000 USD. Giới truyền thông gọi đó là nơi trú ẩn an toàn của thời đại số. Tôi không đồng tình. Với tôi, đó không phải là nơi trú ẩn, mà là một tấm gương phản chiếu thanh khoản toàn cầu. Khi thế giới bất ổn, các tổ chức bán trái phiếu, mua vàng, và mua bitcoin – không phải vì họ tin vào Satoshi, mà vì họ cần một tài sản không bị kiểm soát bởi bất kỳ chính phủ nào. Eo biển Hormuz đóng cửa thì chuỗi cung ứng dầu đứt gãy, lạm phát tăng, Fed buộc phải thắt chặt hoặc nới lỏng, và thanh khoản thay đổi. Bitcoin như một quả bóng trong cơn bão – không phải nơi trú ẩn, mà là vật đo áp suất.
Bây giờ, thỏa thuận tạm thời này có ý nghĩa gì? Hãy đọc kỹ bản tin. Oman và Iran đồng ý mở một tuyến đường mới: tàu thương mại vào Vịnh Ba Tư qua khu vực do Iran kiểm soát, ra qua khu vực do Oman kiểm soát. Không có phí đối với tàu thuyền tìm kiếm lối đi an toàn. Các quốc gia thành viên Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh đã chấp thuận. Mỹ tuyên bố chỉ ủng hộ nếu đảm bảo thông qua tự do và không thu phí. Và đặc biệt, Liên Hợp Quốc cùng Mỹ sẽ tham gia thông báo chính thức. Nghe có vẻ là một thắng lợi ngoại giao. Nhưng trong thế giới options, tôi gọi đây là một cú volatility crush – nghiền nát biến động. Mọi người sẽ tin rằng rủi ro đã giảm, họ sẽ bán các vị thế bảo hiểm, và thị trường trở nên mỏng manh hơn. Khi đó, chỉ cần một tàu chở dầu va phải một quả mìn sát thương là biến động quay lại mạnh hơn gấp nhiều lần.
Điều này dẫn đến một chi tiết mà tôi nghĩ các nhà đầu tư Việt Nam nên đặc biệt chú ý. Thỏa thuận này không bao gồm việc bình thường hóa quan hệ ngoại giao giữa Mỹ và Iran. Nó chỉ là một giải pháp kỹ thuật để tránh một cuộc khủng hoảng nhân đạo. Nói cách khác, nó được thiết kế để giảm nhiệt, không phải để giải quyết gốc rễ. Và trong ngôn ngữ của tôi – ngôn ngữ của delta và gamma – một giải pháp tạm thời luôn tạo ra những biến dạng trong cấu trúc kỳ hạn. Các quỹ đầu cơ ghét sự không chắc chắn, nhưng họ lại kiếm tiền từ sự không chắc chắn đó. Chỉ cần một tin nhỏ bất ngờ từ Tehran hoặc Washington, toàn bộ đường cong thanh toán sẽ dịch chuyển, và những ai đang ngủ quên trên chiến thắng sẽ bị đánh thức một cách phũ phàng.
***
Hãy nói về dầu, vì dầu là trái tim của Hormuz. Trong ngắn hạn, tin tức này sẽ đẩy giá dầu Brent giảm từ 4 đến 6 phần trăm. Các quỹ năng lượng đã chất đầy vị thế short trước đó, và khi tin xác nhận, họ sẽ chốt lời. Nhưng ở chiều ngược lại, các công ty bảo hiểm hàng hải vẫn chưa vội hạ phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh. Vì một lý do đơn giản: thỏa thuận có sự tham gia của Oman, nhưng không có cơ chế thực thi. Ai sẽ đảm bảo rằng một tàu container treo cờ Liberia, chủ hàng từ Trung Quốc, bảo hiểm từ Lloyd’s London, sẽ được an toàn khi đi qua vùng biển mà Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran đã từng bắn hạ máy bay không người lái của Mỹ? Không ai. Chỉ có lòng tin – một thứ tài sản khan hiếm nhất trên blockchain, và cũng là thứ dễ mất nhất.
Vậy tại sao tôi lại nói điều này có liên quan đến blockchain? Bởi vì blockchain, với bản chất là sổ cái minh bạch, đang được kỳ vọng sẽ giải quyết bài toán niềm tin trong thương mại quốc tế. Khi một con tàu chở dầu đi qua Hormuz, có hàng tá bên liên quan: chủ tàu, người thuê tàu, công ty bảo hiểm, ngân hàng, hải quan, và các cơ quan chính phủ. Mỗi bên giữ một phần thông tin, và khi có tranh chấp, họ mất hàng tuần để đối chiếu. Nhưng nếu toàn bộ hành trình từ lúc hàng được bơm lên tàu cho đến lúc cập cảng được ghi lại trên một blockchain, với các hợp đồng thông minh tự động giải phóng thanh toán khi hàng cập bến, thì rủi ro bảo hiểm có thể được định giá lại. Đây không còn là chuyện tương lai. Tôi đã thấy các thử nghiệm tại cảng Rotterdam từ năm 2020, nơi các container được theo dõi bằng blockchain và dữ liệu IoT. Các ngân hàng Hà Lan và Singapore đã kết nối các nền tảng này với hệ thống tài trợ thương mại của họ. Và tôi tin rằng Việt Nam, với vị thế là một cường quốc xuất khẩu, sẽ không thể đứng ngoài cuộc chơi này lâu.
Tôi năm nay 44 tuổi. Tôi đã trải qua thời kỳ DeFi Summer, chứng kiến Uniswap ra mắt thanh khoản tập trung, tự tay viết script Python để scalping gamma trên pool UNI/ETH. Tôi kiếm được 120% lợi nhuận trong ba tháng – rồi mất 10 ETH chỉ vì một lỗi nhỏ trong script vào tháng 9/2020. Tôi không kể chuyện này để khoe khoang. Tôi kể để nhấn mạnh rằng: không có bot nào hoàn hảo, không có thỏa thuận nào là vĩnh viễn, và không có blockchain nào an toàn nếu bạn không kiểm tra mã nguồn. Cũng giống như thỏa thuận Hormuz lần này – tất cả những gì chúng ta nhìn thấy chỉ là một bề mặt phẳng lặng, còn bên dưới là những dòng chảy ngầm phức tạp.
Hãy nói về những dòng chảy ngầm đó. Thứ nhất: nhu cầu phòng hộ rủi ro địa chính trị đã làm tăng khối lượng giao dịch options trên Bitcoin và Ethereum. Trên Deribit, hợp đồng quyền chọn BTC kỳ hạn tháng 9 và tháng 12 đã chứng kiến khối lượng mở tăng vọt trong những tuần gần đây. Các nhà giao dịch chuyên nghiệp – những kẻ như tôi – không mua bitcoin. Họ mua quyền chọn. Cụ thể, họ mua các hợp đồng put spread với strike giá thấp hơn một chút so với giá giao ngay, để bảo hiểm danh mục của họ trong trường hợp thỏa thuận sụp đổ. Khi tin tức về Hormuz xuất hiện, giá bitcoin có thể không di chuyển nhiều, nhưng implied volatility – độ biến động ngụ ý – sẽ giảm nhẹ. Đó là cú volatility crush mà tôi nói đến. Và điều đó tạo ra một cơ hội cho những ai hiểu về gamma: nếu bạn bán các hợp đồng quyền chọn có ngày đáo hạn gần, bạn sẽ ăn trọn phần theta rơi rụng khi biến động giảm. Nhưng nếu bạn ngủ quên, bạn sẽ bị gamma đánh úp khi thị trường đột ngột đảo chiều.
Thứ hai: các quốc gia vùng Vịnh, đặc biệt là UAE và Ả Rập Xê Út, đang tích cực tìm cách đa dạng hóa khỏi đồng USD. Thỏa thuận Hormuz lần này có sự tham gia của Mỹ, nhưng không ai tin rằng Washington sẽ để yên cho Tehran giữ vai trò điều phối hàng hải. Và trong bối cảnh đó, các đồng stablecoin được neo vào USD vẫn sẽ được sử dụng cho các giao dịch dầu mỏ, bởi vì chúng nhanh hơn SWIFT và có thể lập trình được. Nhưng cũng chính vì vậy, áp lực quản lý stablecoin sẽ tăng lên. Các cơ quan quản lý Mỹ sẽ không cho phép Iran, một quốc gia đang bị trừng phạt, sử dụng các stablecoin do Mỹ phát hành để né tránh lệnh trừng phạt. Điều này sẽ thúc đẩy sự phát triển của các loại stablecoin phi tập trung, hoặc các đồng tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương – CBDC. Nhưng theo kinh nghiệm của tôi, CBDC chưa bao giờ là một blockchain thực thụ. Chúng chỉ là cơ sở dữ liệu tập trung được mã hóa.
Thứ ba: hạ tầng logistics. Tôi đã nói về việc blockchain có thể theo dõi hàng hóa, nhưng hãy đi sâu hơn. Một trong những dự án blockchain nổi tiếng nhất trong vận tải biển là TradeLens – do IBM và Maersk xây dựng. Vào năm 2022, dự án này chính thức đóng cửa vì không thể thu hút đủ các bên tham gia. Tại sao? Bởi vì các cảng, hãng tàu, và cơ quan hải quan có những hệ thống kế thừa khác nhau, và không ai muốn chia sẻ dữ liệu với đối thủ cạnh tranh. Đó là một bài học đắt giá. Và khi tôi nhìn thấy thỏa thuận Hormuz, tôi nhận ra rằng: sự hợp tác giữa Oman và Iran, hai nước có chủ quyền hoàn toàn khác biệt, có thể tạo ra một khuôn mẫu hợp tác đa bên mà TradeLens không có được. Bởi vì ở đây, blockchain không chỉ cần cho hiệu quả – mà còn cần cho sự sống còn. Khi cả thế giới đang nhìn vào eo biển này, việc theo dõi từng con tàu bằng dữ liệu bất biến sẽ trở thành một nhu cầu địa chính trị, không chỉ là một tính năng công nghệ.
***
Bây giờ, tôi muốn đưa các nhà đầu tư Việt Nam vào câu chuyện. Việt Nam là một quốc gia nhập khẩu dầu thô, nhưng lại có một ngành logistics biển đang tăng trưởng nhanh, đặc biệt là tại cảng Cái Mép – Thị Vải, nơi có thể đón các tàu container lớn nhất thế giới. Nếu Hormuz gặp trục trặc, chuỗi cung ứng toàn cầu sẽ bị xáo trộn, kéo theo chi phí vận chuyển tăng, và điều đó ảnh hưởng trực tiếp đến giá hàng hóa tại thị trường Việt Nam. Nhưng ít ai biết rằng, các doanh nghiệp Việt đã bắt đầu thử nghiệm blockchain trong xuất nhập khẩu. Một số công ty logistics tại TP. HCM đã hợp tác với các đối tác Nhật Bản để thí điểm sử dụng hợp đồng thông minh cho việc giải phóng hàng hóa. Kết quả bước đầu rất tốt, nhưng quy mô vẫn còn nhỏ. Và tôi cho rằng sự kiện Hormuz lần này chính là một chất xúc tác để các doanh nghiệp này nhìn xa hơn. Nếu bạn có thể chứng minh rằng một container hàng từ Việt Nam đến Dubai được theo dõi một cách minh bạch từ đầu đến cuối, bạn có thể tiếp cận các hợp đồng bảo hiểm với mức phí thấp hơn, và các ngân hàng sẽ sẵn sàng tài trợ vốn lưu động hơn. Đây là một lợi thế cạnh tranh thực sự.
Tuy nhiên, có một rào cản lớn mà tôi luôn nhấn mạnh với những người trẻ Việt Nam hỏi tôi về blockchain: đó là chi phí tuân thủ. Tôi không nói về luật pháp Việt Nam, mặc dù chúng cũng đang thay đổi. Tôi nói về việc xác minh danh tính điện tử, chống rửa tiền, và các yêu cầu về an toàn dữ liệu. Khi bạn xây dựng một hệ thống blockchain cho thương mại quốc tế, bạn phải tuân thủ luật pháp của tất cả các quốc gia mà con tàu đi qua. Và đây là nơi mà Binance đã dạy tôi một bài học quý giá. Binance, sàn giao dịch lớn nhất thế giới, đã bị phạt 4,3 tỷ USD và buộc phải rút khỏi thị trường Mỹ. Nhưng sau đó, họ mạnh hơn bao giờ hết, vì họ đã xây dựng một bộ phận tuân thủ hùng mạnh, và giấy phép họ có được giờ đây là một bức tường pháo đài mà các đối thủ mới không thể vượt qua. Cũng giống như một doanh nghiệp Việt Nam muốn tham gia vào chuỗi cung ứng dầu mỏ qua Hormuz, họ không thể chỉ có một blockchain tốt. Họ cần các giấy phép, bảo hiểm, và một mạng lưới quan hệ ngoại giao. Nói một cách thẳng thắn, blockchain chỉ là một phần trong bức tranh lớn.
Tôi muốn quay lại với câu chuyện options. Vào năm 2019, khi tôi backtest các chiến lược giao dịch trên dữ liệu lịch sử 2017-2018, tôi phát hiện ra rằng mô hình volatility smile trong crypto rất khác so với tài chính truyền thống. Trong tài chính truyền thống, smile thường đối xứng: các trader định giá rủi ro hai phía tương đối cân bằng. Trong crypto, smile bị lệch hẳn về phía call – quyền chọn mua – vì nhà đầu tư nhỏ lẻ luôn FOMO, luôn tin rằng giá sẽ tăng vô hạn. Điều đó tạo ra một môi trường nơi mà việc bán call premium trở thành một trò chơi sinh lời ổn định, cho đến khi thị trường đảo chiều và gamma khiến bạn mất nhiều hơn số phí bạn đã thu. Tôi đã kiếm được 15% lợi nhuận trong quý đầu năm 2019 nhờ chiến lược put spread, trong khi thị trường giảm từ 4.000 USD xuống 3.200 USD. Tôi đã tự hào về điều đó. Nhưng tôi cũng đã mất hết lợi nhuận đó chỉ trong hai tuần sau đó, khi tôi quá tự tin và bán một hợp đồng call không có bảo hiểm. Sau cơn bão 2018, tôi không còn tin vào sự an toàn của một chiến lược tĩnh nữa. Chỉ có delta và gamma, và khả năng thích ứng từng giây, mới là chân lý.
Bài học từ những năm tháng đó có thể áp dụng trực tiếp cho sự kiện Hormuz ngày hôm nay. Khi một thỏa thuận tạm thời được công bố, thị trường sẽ bắt đầu định giá lại mọi thứ. Giá dầu giảm, vàng giảm nhẹ, bitcoin có thể giảm hoặc tăng tùy thuộc vào thanh khoản của từng thời điểm. Nhưng điều quan trọng là, những người nắm giữ các vị thế options đang nắm giữ tấm vé số cho một cú sốc lớn. Họ biết rằng thỏa thuận này không bền vững, và họ sẽ không bán quyền chọn của mình với giá đã giảm. Họ sẽ tiếp tục trả theta. Và khi một tin xấu bất ngờ xảy ra – chẳng hạn như Iran tuyên bố tạm dừng thỏa thuận, hoặc Mỹ rút lại sự ủng hộ – họ sẽ là những người chiến thắng lớn.
***
Bây giờ, hãy nói về một thứ còn nguy hiểm hơn cả dầu mỏ: sự tự mãn. Thị trường đang trong giai đoạn tăng, ai cũng phấn khích. Các nhà đầu tư nhỏ lẻ tại Việt Nam nhìn thấy giá trị danh mục của họ tăng lên mỗi ngày, và họ bắt đầu tin rằng họ là thiên tài. Họ không cần hedge, họ không cần quản lý rủi ro, họ chỉ cần hold. Tôi đã thấy điều này quá nhiều lần. Năm 2017, tôi thấy những người bạn của tôi bỏ việc để mua altcoin. Năm 2021, tôi thấy những người hàng xóm tại Amsterdam cầm cố nhà để mua NFT. Và bây giờ, năm 2024, tôi thấy các quỹ đầu tư đổ tiền vào Bitcoin ETF một cách mù quáng, như thể thị trường chỉ có một hướng đi lên.
Khi một thỏa thuận ngoại giao như Hormuz xuất hiện, sự tự mãn càng tăng lên. Mọi người nói: rủi ro chiến tranh đã giảm, kinh tế toàn cầu sẽ ổn định, và do đó bitcoin sẽ tăng vì dòng tiền chảy vào tài sản rủi ro. Nghe có vẻ hợp lý. Nhưng tôi nhìn thấy một cái bẫy. Thỏa thuận này không kèm theo bất kỳ cam kết ràng buộc pháp lý nào. Nó không được thông qua bởi một nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc. Nó chỉ là một tuyên bố ý định giữa hai quốc gia mà trong lịch sử chưa bao giờ thực sự tin tưởng lẫn nhau. Nếu bạn đặt cược dựa trên một lời hứa như vậy, bạn đang giao dịch bằng cảm xúc, không phải bằng xác suất.
Hãy để tôi kể cho bạn nghe về những gì tôi đã làm khi Bitcoin ETF được phê duyệt vào đầu năm 2024. Khi mọi người ăn mừng vì dòng tiền tổ chức đổ vào, tôi không nhảy vào mua. Tôi sử dụng chiến lược covered call trên Bitcoin trong danh mục của mình, với strike giá 75.000 USD, thu về 8% phí mỗi tháng. Vào tháng 3, giá vượt 75.000 USD, tôi bị call mất một phần BTC, nhưng tổng lợi nhuận của tôi vẫn đạt 60% nhờ premium đã thu được trước đó. Tôi dùng số tiền đó để đầu tư vào các protocol AI và crypto như Render Network, và kiếm thêm 30% trong quý sau. Tại sao tôi không giữ Bitcoin lâu hơn? Bởi vì tôi biết rằng sự phấn khích quá mức luôn là một dấu hiệu rủi ro. Khi mọi người tin rằng thị trường chỉ có một hướng, đó chính là lúc thị trường chuẩn bị đâm đầu xuống.
Áp dụng điều đó vào Hormuz: nếu bạn tin rằng thỏa thuận này sẽ mở ra một kỷ nguyên hòa bình mới, bạn đang bỏ qua những dấu hiệu cảnh báo. Hãy nhìn vào các quốc gia vùng Vịnh. Họ đã đồng ý với thỏa thuận, nhưng họ vẫn tiếp tục tăng chi tiêu quân sự. Hãy nhìn vào Iran. Họ vẫn đang làm giàu uranium ở mức độ gần vũ khí. Hãy nhìn vào Mỹ. Họ chỉ ủng hộ thỏa thuận này với điều kiện không có phí và đảm bảo thông qua tự do – những điều kiện mà Iran và Oman có thể phớt lờ bất cứ lúc nào. Đây không phải là hòa bình. Đây là một lệnh ngừng bắn mong manh trên một biển lửa.
Và trong một môi trường mong manh như vậy, điều gì xảy ra với thanh khoản? Đây là câu hỏi mà ít người đặt ra. Khi rủi ro giảm, các ngân hàng nới lỏng cho vay, các quỹ tăng đòn bẩy, và thanh khoản dồi dào. Nhưng khi một cú sốc bất ngờ xảy ra, đòn bẩy đó bị siết lại, và thanh khoản bốc hơi nhanh chóng. Trong thị trường crypto, điều này thể hiện qua sự chênh lệch giá trên các sàn giao dịch. Trong thị trường options, nó thể hiện qua việc implied volatility tăng vọt. Và trong thị trường dầu, nó thể hiện qua sự biến động dữ dội của giá dầu trong một phiên giao dịch. Nhà giao dịch nào hiểu được điều này sẽ không bị bất ngờ trước những đợt sóng dữ.
***
Tôi muốn mở rộng một chút về khái niệm gamma, bởi vì nó là chìa khóa để hiểu sự kiện này. Gamma là tốc độ thay đổi của delta. Delta cho bạn biết giá của một quyền chọn thay đổi bao nhiêu khi giá tài sản cơ sở thay đổi một đô la. Gamma cho bạn biết delta thay đổi bao nhiêu khi giá tài sản cơ sở di chuyển. Trong một thị trường biến động mạnh, gamma trở thành vua. Nếu bạn đang giữ một vị thế dương gamma (long call hoặc long put), bạn được hưởng lợi khi giá di chuyển mạnh về một hướng bất kỳ. Nhưng nếu bạn đang giữ một vị thế âm gamma (short call hoặc short put), bạn sẽ bị mất tiền khi giá di chuyển mạnh. Và nếu bạn không hiểu gamma, bạn có thể bị phá sản bởi một biến động nhỏ.
Trong bối cảnh Hormuz, tôi thấy rất nhiều nhà giao dịch bán lẻ đang giữ vị thế âm gamma mà họ không hề hay biết. Họ mua bitcoin, họ mua altcoin, họ mua cả những đồng meme coin vô nghĩa, và họ tin rằng giá sẽ mãi tăng. Nhưng trên thị trường phái sinh, các quỹ đầu tư lớn đang mua options để phòng hộ rủi ro. Họ đang đặt cược rằng sẽ có một cú sốc lớn trong tương lai. Và khi cú sốc đó xảy ra – có thể là do Hormuz sụp đổ, có thể là do một ngân hàng trung ương tăng lãi suất, có thể là do một quy định mới về tiền mã hóa – các nhà giao dịch bán lẻ sẽ bị cuốn phăng. Họ sẽ bán tháo tài sản của mình trong hoảng loạn, và những quỹ phòng hộ sẽ mua lại với giá rẻ.
Đây là lý do tại sao tôi luôn nói với các nhà đầu tư Việt Nam rằng: hãy học cách sử dụng options, ít nhất là để bảo hiểm danh mục của bạn. Bạn không cần phải là một chuyên gia toán học. Bạn chỉ cần hiểu rằng một hợp đồng put giống như một hợp đồng bảo hiểm. Bạn trả một khoản phí nhỏ để bảo vệ danh mục của mình trước những sự kiện bất ngờ. Và khi bạn ngủ ngon hơn, bạn sẽ đưa ra những quyết định sáng suốt hơn. Tôi đã sống sót qua năm 2022 – năm mà Luna sụp đổ, FTX sụp đổ, và hàng trăm quỹ đầu tư phá sản – chính là nhờ tôi luôn mua put để bảo hiểm. Khi UST bắt đầu mất neo, tôi đã short ở mức 0,9 USD. Các đồng nghiệp nam của tôi cười nhạo, họ nói rằng tôi đang nhìn quá xa. Nhưng khi UST về 0, họ không cười nữa.
Trong bối cảnh Hormuz, một chiến lược phòng hộ đơn giản có thể là mua quyền chọn bán (put) trên Bitcoin với strike giá thấp hơn giá hiện tại từ 10 đến 15 phần trăm. Chi phí của quyền chọn này có thể tương đương với 2-3 phần trăm giá trị danh mục. Nếu thỏa thuận được giữ vững và thị trường tăng tiếp, bạn mất số phí đó, nhưng bạn vẫn có lời từ danh mục của mình. Nếu thỏa thuận sụp đổ và giá Bitcoin giảm 20 phần trăm, quyền chọn của bạn sẽ tăng giá rất nhiều, giúp bạn bù đắp tổn thất. Đây là một cách quản lý rủi ro thực dụng, không huyễn hoặc. Và nếu bạn muốn tìm kiếm lợi nhuận, hãy bán các quyền chọn có ngày đáo hạn ngắn, nhưng luôn luôn đặt một lệnh cắt lỗ để giới hạn rủi ro.
***
Quay lại với câu chuyện blockchain, tôi muốn nhắc đến một khía cạnh khác mà ít người chú ý: vai trò của oracles trong các hợp đồng thông minh liên quan đến vận tải biển. Khi bạn muốn tạo một hợp đồng bảo hiểm tự động cho một con tàu đi qua Hormuz, bạn cần một nguồn dữ liệu đáng tin cậy để xác định vị trí của con tàu, tình trạng biển, và các sự kiện bất thường. Đây chính là nơi các dịch vụ oracle như Chainlink phát huy tác dụng. Tuy nhiên, oracle cũng là một điểm yếu. Nếu dữ liệu bị thao túng, hợp đồng thông minh có thể thực thi một cách sai lầm. Tôi đã thấy nhiều dự án blockchain thất bại vì họ tin tưởng vào các nguồn dữ liệu trung tâm, trong khi blockchain của họ lại được quảng cáo là phi tập trung. Điều này giống như việc xây một pháo đài trên nền cát.
Tuy nhiên, sự kiện Hormuz có thể tạo ra nhu cầu thực sự cho các oracle phi tập trung trong lĩnh vực hàng hải. Các công ty bảo hiểm sẽ không chấp nhận dữ liệu từ một bên duy nhất. Họ cần một hệ thống xác minh đa bên, nơi mà dữ liệu từ vệ tinh, cảm biến trên tàu, và báo cáo từ các cảng được tổng hợp và xác nhận qua blockchain. Đây là một cơ hội lớn cho các nhà phát triển blockchain tại Việt Nam. Nếu bạn có thể xây dựng một hệ thống như vậy, bạn có thể phục vụ không chỉ thị trường nội địa mà còn toàn bộ khu vực Đông Nam Á, nơi có nhiều tuyến đường biển quan trọng.
Nhưng tôi phải cảnh báo: đừng chạy theo công nghệ khi bạn chưa hiểu vấn đề kinh doanh. Tôi đã thấy quá nhiều công ty blockchain thất bại vì họ tập trung vào công nghệ mà quên rằng khách hàng của họ chỉ quan tâm đến ba điều: tiết kiệm tiền, tiết kiệm thời gian, và giảm rủi ro. Nếu blockchain của bạn không giải quyết được một trong ba điều này, nó sẽ không được chấp nhận. Đây chính là lý do tại sao OpenSea giết chết nền kinh tế creator khi họ bỏ royalty: họ tập trung vào việc thu hút người dùng mới mà quên rằng nền kinh tế NFT chỉ bền vững khi người sáng tạo có thu nhập. Khi người sáng tạo bỏ đi, giá trị của nền tảng cũng biến mất.
Trong thị trường crypto hiện tại, tôi thấy rất nhiều dự án mới ra mắt với những lời hứa hẹn hoành tráng nhưng không có mô hình kinh doanh rõ ràng. Họ nói về việc token hóa dầu mỏ, nhưng họ không trả lời được câu hỏi: tại sao một công ty dầu mỏ lại muốn sử dụng token của bạn thay vì một hệ thống tài chính truyền thống? Nếu bạn không thể trả lời câu hỏi đó, bạn chỉ đang tạo ra một thứ mà không ai cần. Hãy để tôi nhắc lại một điều mà tôi đã học được từ năm 2017: lỗi của hầu hết các dự án ICO là họ bắt đầu với một giải pháp công nghệ rồi tìm kiếm một vấn đề để giải quyết, thay vì bắt đầu từ một vấn đề thực tế và tìm kiếm một giải pháp công nghệ. Status Network, dự án khiến tôi mất 3 ETH, đã mắc phải sai lầm đó. Họ muốn tạo ra một trình nhắn tin phi tập trung, nhưng họ không hiểu được nhu cầu của người dùng thực tế, và họ cố gắng giải quyết vấn đề bằng một hợp đồng thông minh phức tạp đến mức ngay cả tôi – một kỹ sư phần mềm – cũng phải vật lộn để kiểm tra.
Bài học đó vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày hôm nay. Khi bạn nhìn thấy một thỏa thuận tại Hormuz, đừng vội kết luận rằng đó là một tin tốt hay một tin xấu. Hãy nhìn vào cấu trúc bên dưới: các dòng tiền đang chảy ở đâu, các vị thế trên thị trường phái sinh đang nghiêng về hướng nào, và các quy định đang thay đổi ra sao. Đối với blockchain, hãy đặt câu hỏi: làm thế nào để công nghệ này giúp các bên trong thương mại quốc tế tin tưởng lẫn nhau? Làm thế nào để nó giảm chi phí và rủi ro? Nếu không có câu trả lời rõ ràng, bạn chỉ đang giao dịch theo cảm tính.
***
Bây giờ, tôi muốn kể cho bạn nghe về một giấc mơ. Đó là giấc mơ về một thế giới nơi không có eo biển nào có thể bị đóng cửa chỉ vì một quyết định chính trị. Trên thực tế, điều đó là không thể. Nhưng blockchain có thể làm cho việc đóng cửa trở nên khó khăn hơn. Hãy tưởng tượng một hệ thống, nơi mọi con tàu đi qua Hormuz đều được theo dõi bởi một hợp đồng thông minh tự động ghi lại vị trí, tình trạng hàng hóa, và thông tin bảo hiểm. Nếu một quốc gia quyết định đóng cửa eo biển, họ sẽ phải đối mặt với một làn sóng phản đối từ các công ty bảo hiểm, các ngân hàng, và các chính phủ khác vì hợp đồng thông minh sẽ tự động phát tín hiệu vi phạm. Blockchain không thể ngăn chặn chiến tranh, nhưng nó có thể làm cho chiến tranh trở nên tốn kém hơn về mặt kinh tế. Và trong một thế giới mà tiền bạc quyết định tất cả, đó là một vũ khí mạnh mẽ.
Tôi không nói rằng điều này sẽ xảy ra trong tương lai gần. Nhưng tôi tin rằng sự kiện Hormuz là một lời nhắc nhở rằng chúng ta cần một hạ tầng tài chính quốc tế minh bạch và bền vững hơn. Hệ thống hiện tại, dựa trên SWIFT và các ngân hàng trung gian, có thể bị tấn công bởi các lệnh trừng phạt và các quyết định chính trị. Blockchain, với tính bất biến và phi biên giới, có thể cung cấp một giải pháp thay thế. Nhưng chúng ta cần phải thực tế: blockchain không phải là một điều kỳ diệu. Nó là một công cụ, và giống như bất kỳ công cụ nào khác, nó chỉ có giá trị nếu được sử dụng đúng cách.
Tại Việt Nam, tôi thấy có nhiều tiềm năng để phát triển các dự án blockchain trong lĩnh vực logistics và thương mại quốc tế. Nhưng điều đó đòi hỏi sự hợp tác giữa các doanh nghiệp, các nhà quản lý, và các nhà phát triển. Doanh nghiệp cần phải mở lòng với công nghệ mới. Nhà quản lý cần phải tạo ra một khung pháp lý rõ ràng. Nhà phát triển cần phải hiểu rằng sản phẩm của họ chỉ tốt khi giải quyết được vấn đề thực tế. Và tất cả mọi người cần phải hiểu rằng: không có công nghệ nào có thể thay thế cho sự tin tưởng giữa con người với nhau. Blockchain chỉ là một công cụ để ghi lại sự tin tưởng đó, không phải là nền tảng tạo ra nó.
Khi tôi nhìn thấy thỏa thuận giữa Oman và Iran, tôi không chỉ thấy một tin tức chính trị. Tôi thấy một phép thử cho hạ tầng toàn cầu của chúng ta. Liệu chúng ta có thể xây dựng một hệ thống an toàn hơn, hiệu quả hơn, và công bằng hơn? Hay chúng ta sẽ tiếp tục sử dụng những hệ thống cũ kỹ, mong manh, và dễ bị thao túng? Với tư cách là một nhà giao dịch options, tôi luôn tìm kiếm những cơ hội từ sự hỗn loạn. Nhưng với tư cách là một kỹ sư phần mềm, tôi tin rằng chúng ta có thể làm tốt hơn. Và với tư cách là một người phụ nữ 44 tuổi đã sống sót qua nhiều cuộc khủng hoảng, tôi biết rằng: sự chuẩn bị không bao giờ là lãng phí.
***
Cuối cùng, tôi muốn đưa ra một khuyến nghị cụ thể cho các nhà đầu tư và doanh nghiệp Việt Nam trong thời điểm này. Đừng nhìn những sự kiện chính trị như Hormuz như một cơ hội đầu cơ ngắn hạn. Hãy nhìn chúng như một lời cảnh báo về những rủi ro cấu trúc trong hệ thống tài chính và thương mại toàn cầu. Dầu mỏ có thể ổn định trong vài tuần tới, nhưng căng thẳng địa chính trị không biến mất. Vì vậy, hãy xây dựng một danh mục đầu tư đa dạng, trong đó có một phần dành cho các tài sản số như bitcoin hoặc ethereum, một phần dành cho vàng hoặc trái phiếu chính phủ, và một phần dành cho tiền mặt. Hãy học cách sử dụng options để bảo vệ danh mục của bạn. Và hãy luôn luôn kiểm tra mã nguồn của các hợp đồng thông minh mà bạn tham gia – nếu bạn không thể kiểm tra, hãy thuê một chuyên gia. Đây là bài học tôi phải trả bằng 3 ETH để nhận ra, và tôi hy vọng bạn không phải trả một cái giá tương tự.
Hãy nhớ rằng, trong thế giới blockchain, không có gì là tạm thời. Một khi một giao dịch đã được ghi vào khối, nó tồn tại mãi mãi. Nhưng các thỏa thuận địa chính trị thì có thể bị phá vỡ bất cứ lúc nào. Chính sự tương phản này nằm ở trung tâm của sức hấp dẫn của blockchain: nó cung cấp một nơi trú ẩn chống lại sự thất thường của thế giới. Nhưng nó cũng là một lời nhắc nhở rằng chúng ta vẫn còn ở trong thế giới đó, với tất cả sự phức tạp và mong manh của nó.
Hãy đặt câu hỏi: nếu thỏa thuận Hormuz này sụp đổ vào tháng tới, bạn có sẵn sàng không? Nếu giá dầu tăng vọt, nếu lạm phát quay trở lại, nếu các ngân hàng trung ương phải tăng lãi suất gấp, bạn sẽ làm gì với danh mục của mình? Nếu bạn chưa có câu trả lời, đó chính là lúc bạn cần ngồi lại và xây dựng một kế hoạch. Đừng để sự phấn khích của thị trường tăng che mất sự tỉnh táo của bạn. Hãy nhớ rằng: lãi suất hôm nay chính là rủi ro của ngày mai, và một thỏa thuận tạm thời chỉ là một cơn gió thoảng trên một đại dương bất ổn.
Và với những ai tin rằng blockchain sẽ thay đổi thế giới, tôi muốn nói: đúng, nó sẽ thay đổi thế giới, nhưng không phải theo cách bạn nghĩ. Nó sẽ không làm cho chiến tranh biến mất, và nó sẽ không làm cho các chính phủ trở nên minh bạch hơn. Nhưng nó có thể trao cho các cá nhân và doanh nghiệp nhiều quyền kiểm soát hơn đối với tài sản và dữ liệu của họ. Nó có thể làm cho các giao dịch trở nên nhanh hơn, rẻ hơn, và an toàn hơn. Và trong một thế giới nơi mà các eo biển có thể bị đóng cửa bởi một quyết định chính trị, đó chính là một sự tự do đáng giá.
Tôi sẽ kết thúc bài viết này bằng một câu chuyện nhỏ. Vào tháng 9/2022, khi tôi đang ngồi trong văn phòng tại Amsterdam và theo dõi sự sụp đổ của FTX, tôi nhận được một cuộc gọi từ một nhà đầu tư trẻ người Việt. Anh ấy hỏi tôi có nên bán toàn bộ bitcoin của mình hay không. Tôi đã trả lời: đừng hỏi tôi, hãy hỏi danh mục của bạn. Nếu bạn không thể ngủ vào ban đêm, bạn đang nắm giữ quá nhiều rủi ro. Hãy giảm bớt vị thế xuống mức bạn có thể chấp nhận, và hãy mua một hợp đồng bảo hiểm. Anh ấy làm theo, và anh ấy đã sống sót qua mùa đông crypto đó mà không bị tổn hại gì. Ngày hôm nay, với tin tức về Hormuz, tôi muốn gửi cùng một lời khuyên đến tất cả mọi người: hãy tự hỏi bản thân rằng bạn có đang nắm giữ quá nhiều rủi ro hay không. Nếu câu trả lời là có, hãy hành động trước khi quá muộn. Đừng để một thỏa thuận tạm thời ru ngủ bạn vào một giấc mơ nguy hiểm.
Sau cơn bão 2018, tôi không còn tin vào những lời hứa hẹn hòa bình từ các chính trị gia. Những con số trên màn hình giao dịch, những biến động của delta và gamma, và những gì tôi có thể kiểm chứng bằng mã nguồn mới là thật. Khi bạn hiểu được điều đó, bạn sẽ không còn sợ hãi tin tức. Bạn sẽ chỉ đơn giản điều chỉnh vị thế và tiếp tục giao dịch.
