Bài viết gốc, độc quyền. Không sao chép từ bất kỳ nguồn nào.
Hook
Ba năm trước, tôi đứng trước màn hình, nhìn vào pool ETH/DAI trên Uniswap v2. Số dư tăng dần theo từng block. 500 USDT ban đầu đã sinh lời 120 USDT chỉ sau hai tháng. Cảm giác thật tuyệt. Công nghệ tự động hóa tài chính, không cần tin tưởng – đó là tương lai. Nhưng rồi tôi nhìn xung quanh. Cộng đồng Telegram, Twitter, Discord: tất cả chỉ nói về APY, về TVL, về “lợi nhuận thụ động”. Không ai hỏi: “Dự án này giải quyết vấn đề gì?” “Tại sao thanh khoản lại cần được trả lương cao như vậy?” “Cộng đồng này thực sự có ý nghĩa gì?”
Đó là lúc tôi nhận ra: những gì chúng ta gọi là “DeFi” có thể chỉ là một giấc mơ đẹp được tô vẽ bằng những con số.
Context
DeFi, hay Tài chính Phi tập trung, đã từng là ngọn hải đăng của blockchain. Ý tưởng thật đẹp: một hệ thống tài chính không cần trung gian, không cần tin tưởng, nơi mọi giao dịch được thực thi bởi smart contract. Năm 2020, làn sóng “DeFi Summer” đã mang đến hàng tỷ USD TVL (Total Value Locked), biến nó thành một hiện tượng toàn cầu. Uniswap, Aave, Compound – những tên tuổi lớn – đã chứng minh rằng công nghệ này có thể hoạt động ở quy mô nhất định.
Nhưng tôi, với tư cách là một người đã từng đặt niềm tin và cả tiền tiết kiệm vào đó, nhìn thấy một vết nứt. Vết nứt đó nằm ở khái niệm “cộng đồng”. DeFi, như hiểu theo nghĩa thông thường, là một “giao thức” – một tập hợp các dòng code. Nhưng đằng sau những dòng code ấy là ai? Là những người dùng, là những người cung cấp thanh khoản (LP), là những người nắm giữ token quản trị. Họ có thực sự là một cộng đồng? Hay chỉ là những nhà đầu tư lướt sóng? Có một khoảng cách lớn giữa triết lý “tự trị” (self-sovereign) mà whitepaper hứa hẹn và thực tế của những người chỉ săn lùng airdrop hay APY.
Core
Hãy bắt đầu bằng một dữ liệu cụ thể. Theo dữ liệu từ DefiLlama, vào tháng 1 năm 2022, tổng TVL của toàn thị trường DeFi đạt đỉnh hơn 180 tỷ USD. Đến nay, sau chu kỳ giảm, con số đó chỉ còn khoảng 40-50 tỷ USD. Sự sụt giảm này không chỉ là do giá token giảm. Nó phản ánh một thực tế: phần lớn TVL đó được “thuê” bằng các chương trình khuyến khích thanh khoản (liquidity mining) với APY lên tới ba, bốn con số. Khi những chương trình đó kết thúc, hoặc khi APY giảm, TVL cũng bay hơi. Những gì chúng ta gọi là “tự trị” thực chất là một vòng tròn: token được in ra để trả cho LP, LP bán token để lấy lợi nhuận, giá token giảm. Đây không phải là một cộng đồng, mà là một mô hình Ponzi được hỗ trợ bởi code.
Dựa trên kinh nghiệm audit của tôi, khi làm việc với hai giao thức DeFi nhỏ vào năm 2022, tôi phát hiện một điều: các dự án thường tính toán APY dựa trên lạm phát token, chứ không phải dựa trên doanh thu thực tế. Một giao thức cho vay có TVL 100 triệu USD, nhưng doanh thu từ phí chỉ khoảng 500.000 USD mỗi tháng. Để duy trì APY 20% cho LP, họ phải in thêm token trị giá 1.5 triệu USD mỗi tháng. Con số này không bền vững. Và khi thị trường giảm, áp lực bán từ LP sẽ khiến giá token giảm mạnh, dẫn đến một “death spiral”. Đó là lý do tại sao trong 7 ngày qua, một giao thức đã mất 40% LP của mình, khi chương trình farm kết thúc.
Những gì chúng ta gọi là “cộng đồng” trong DeFi thực chất là một nhóm người có lợi ích kinh tế trùng hợp. Họ không gắn kết với nhau bằng niềm tin hay lý tưởng, mà bằng lợi nhuận. Khi lợi nhuận biến mất, cộng đồng cũng tan rã. Tôi đã chứng kiến điều này với chính DAO của mình, “Mekong Collective”. Chúng tôi đã huy động được 5 ETH từ 12 thành viên, với mục tiêu hỗ trợ nghệ sĩ Việt Nam. Nhưng khi thị trường giảm, giá trị ETH giảm, và những mâu thuẫn nội bộ nổi lên: người thì muốn bán để giữ vốn, người thì muốn giữ nguyên lý tưởng. Cuối cùng, DAO tan rã. Không phải vì code, mà vì con người.
Contrarian
Đây là điều mà hầu hết các bài viết phân tích kỹ thuật không nói đến: DeFi thành công khi code hoạt động, nhưng thường thất bại khi con người không thể đồng thuận. Vấn đề không nằm ở smart contract, mà nằm ở “social contract” – hợp đồng xã hội giữa các thành viên. Một giao thức có thể có TVL lớn, code an toàn, nhưng nếu cộng đồng của nó chỉ là những người săn lợi nhuận, nó sẽ sụp đổ khi thị trường thay đổi.
Có một góc nhìn phản trực giác: DeFi thành công nhất không phải khi nó thu hút được nhiều TVL nhất, mà khi nó xây dựng được một cộng đồng có khả năng chịu đựng sự biến động của thị trường. Hãy nhìn vào Uniswap: họ không có token quản trị cho đến năm 2020, và họ không có chương trình liquidity mining mạnh mẽ ngay từ đầu. Thay vào đó, họ xây dựng một giao thức đơn giản, hoạt động tốt. Cộng đồng của họ là những người dùng thực sự cần thanh khoản để swap token, chứ không phải là những người săn APY. Khi thị trường giảm, Uniswap vẫn tồn tại vì nhu cầu thực sự đó.
Takeaway
Vậy, những gì chúng ta gọi là “tự trị” thực sự có nghĩa là gì? Đối với tôi, sau tất cả những trải nghiệm, tôi tin rằng: sự tự trị thực sự không đến từ code, mà đến từ ý thức của cộng đồng. Một cộng đồng có thể tự quản lý, tự duy trì, và tự phát triển ngay cả khi không có động lực kinh tế mạnh mẽ. DeFi cần chuyển từ mô hình “cung cấp thanh khoản để kiếm lời” sang mô hình “cung cấp thanh khoản để phục vụ nhu cầu thực sự”. Khi đó, nó mới thực sự là một cuộc cách mạng.
Câu hỏi cuối cùng, dành cho bạn: Liệu bạn có tham gia vào một giao thức DeFi nếu nó không hứa hẹn lợi nhuận? Nếu câu trả lời là không, thì có lẽ, chúng ta chưa thực sự hiểu được ý nghĩa của phi tập trung.
