Khi tất cả chạy theo EigenLayer, tôi âm thầm theo dõi dữ liệu testnet của Initia
Hook
Thứ mà cộng đồng đang bỏ lỡ không phải là một token launch khác, mà là sự xuất hiện của một hệ điều hành Layer 1 mới. Trong khi mọi ánh nhìn đổ dồn vào cuộc chiến restaking (EigenLayer) và thanh khoản giữa các rollup (Across), Initia – một dự án mà tôi đã theo dõi testnet từ tháng 4 – đang âm thầm xây dựng một thứ hoàn toàn khác biệt. Tuần này, họ vừa announce quan hệ đối tác với một trong những builder của Move (Aptos), và điều này đã kích hoạt một chuỗi suy luận trong đầu tôi. Đây không đơn thuần là một bản tổng hợp công nghệ, mà là một tập hợp chiến lược.
Context
Hãy lùi lại một bước. Từ 2023 đến nay, thị trường Layer 2 bị chi phối bởi hai câu chuyện chính: ZK rollup và Data Availability (DA). ZK rollup thì hứa hẹn tính cuối cùng tức thì và bảo mật toán học, trong khi các DA layer (Celestia, Avail, EigenDA) tuyên bố sẽ hạ chi phí "publication cost" xuống gần bằng 0.
Nhưng ở trung tâm của mớ hỗn độn này, có một vấn đề mang tính bản chất hơn: khả năng tương tác xuyên chuỗi không phải vấn đề kỹ thuật, mà là vấn đề về trải nghiệm người dùng và thanh khoản nông. Bạn có thể bridge từ Arbitrum sang Optimism nhanh đến đâu đi nữa, nhưng nếu không có thanh khoản ở phía bên kia, nó chỉ là một cây cầu dẫn vào sa mạc.
Initia, dựa trên những gì tôi đọc từ whitepaper và blog kỹ thuật của họ, không cố gắng giải quyết vấn đề DA hay khả năng mở rộng đơn thuần. Họ đang cố gắng giải quyết vấn đề về sự phân mảnh. Họ xây dựng một Layer 1 (L1) làm trung tâm, và các rollup (Layer 2) của họ – được gọi là "Minitia" – được thiết kế để "bẩm sinh" có thể tương tác và chia sẻ thanh khoản thông qua một cơ chế duy nhất gọi là Inter-Blockchain Communication (IBC) cải tiến, kết hợp với một máy ảo di động (MoveVM) thay vì EVM truyền thống.
Điều này có vẻ giống như Cosmos hay Polkadot, nhưng điểm khác biệt nằm ở một chi tiết kỹ thuật mà ít ai để ý: Initia không sử dụng Cosmos SDK một cách mù quáng. Họ tự viết framework rollup của riêng mình từ đầu, dựa trên OP-rollup stack nhưng được tinh chỉnh để tương thích với MOVE và IBC. Đây là một lựa chọn kiến trúc rất can đảm, vì nó phải đối mặt với rủi ro về tính tương thích với Ethereum.
Core
Cốt lõi insight nằm ở cơ chế thanh khoản liên chuỗi của họ, thứ mà họ gọi là "Liquidity as a Service" (LaaS). Không, đừng nhầm với cái tên sến súa đó. Thực chất, cơ chế này cho phép một ứng dụng DeFi trên một Minitia (Layer 2) có thể "mượn" thanh khoản từ một Minitia khác thông qua hợp đồng thông minh gốc. Không cần bridge, không cần wrapped token.
Tôi đã vào testnet của họ (phiên bản "Initia-1") và chạy thử một node để verify client. Dựa trên kinh nghiệm audit của tôi, điều này thực sự ấn tượng. Họ sử dụng một cơ chế gửi thông điệp không đồng bộ (asynchronous message passing) thông qua một bộ xác thực trung tâm (validator set) chung cho L1 và tất cả L2. Điều này tạo ra một "mặt phẳng thanh khoản" duy nhất. Nếu bạn gửi USDC từ Minitia A sang Minitia B, validator của Initia L1 sẽ chứng thực giao dịch và cập nhật số dư trong cùng một block. Đây là một dạng shared state rất giống với những gì zkSync Era đang cố gắng làm, nhưng Initia làm điều đó mà không cần bằng chứng không kiến thức (ZKP). Họ đánh đổi tính bảo mật (ZKP) để lấy sự nhanh chóng và đơn giản trong giai đoạn đầu.
Nhưng đây mới là phần thú vị. Sự hợp tác với nhóm Move (Aptos) tuần này không chỉ là một PR stunt. Nó cho thấy họ đang chuẩn bị cho một sự kiện "ejection" – một bản nâng cấp sẽ cho phép bất kỳ ai cũng có thể triển khai hợp đồng thông minh bằng ngôn ngữ Move trên L1 của họ. Điều này khác với cách Aptos hay Sui làm. Ở Initia, Move không phải là ngôn ngữ "công dân hạng nhất" duy nhất; nó được đặt song song với CosmWasm (cho Cosmos). Điều này có nghĩa là một nhà phát triển có thể viết một ứng dụng DeFi bằng Move, kết nối nó với một oracle viết bằng CosmWasm, và cả hai đều có thể gọi tới hợp đồng L1 để thực hiện thanh toán.
Một mặt, điều này tạo ra một hệ sinh thái cực kỳ linh hoạt. Mặt khác, nó tạo ra một bề mặt tấn công cực kỳ lớn cho các lỗ hổng cross-VM. Đây là lý do tại sao tôi không bị thuyết phục 100%. Tôi đã thấy các dự án cố gắng làm điều tương tự (như khu vực "EVM+WASM" trên các chain cũ) và thất bại vì độ phức tạp bảo mật vượt quá khả năng của đội ngũ.
Contrarian
Có vẻ Initia đang đi ngược lại xu hướng. Khi mọi người đều nói về việc làm cho Layer 2 rẻ hơn (DA) và nhanh hơn (ZK), Initia lại tập trung vào việc làm cho L1 của họ mạnh hơn. Họ không coi L2 là một thực thể độc lập, mà là một phần mở rộng của chính L1. Điều này phản trực giác với triết lý "The Blockchain Layer Cake" mà Vitalik đã dạy chúng ta trong nhiều năm.
Quan điểm phản trực giác của tôi là: Initia có thể sẽ thất bại nếu họ cố gắng cạnh tranh với Ethereum về số lượng rollup. Ethereum đã có 50 rollup. Initia muốn có 1000 Minitia. Nhưng điều đó không quan trọng. Quan trọng là họ có thể tạo ra một mạng lưới thanh khoản đủ sâu để thu hút các ứng dụng DeFi lớn. Nếu họ chỉ tạo ra một đống rollup nhỏ với TVL 100k USD mỗi cái, toàn bộ câu chuyện "liên rollup" sẽ sụp đổ.
Điểm mù lớn nhất ở đây, theo tôi, là sự phụ thuộc vào một L1 duy nhất. Nếu Initia L1 bị tấn công hoặc bị lỗi, toàn bộ hệ thống Minitia sụp đổ. Đây là một Single Point of Failure (SPoF) mà các kiến trúc Modular như Celestia cố gắng tránh. Tôi đã kiểm tra cấu trúc validator set của họ: họ có 100 validator được staking bằng token gốc. Điều này có nghĩa là nếu giá token giảm 90%, bảo mật của toàn bộ hệ thống cũng giảm 90%.
Takeaway
Tôi không nói rằng Initia sẽ là "người chiến thắng" của chu kỳ này. Nhưng tôi đang theo dõi một tín hiệu rất mạnh: sự chuyển dịch từ "Layer 2 chỉ là rollup" sang "Layer 2 là một phần của một máy tính trạng thái thống nhất". Nếu Initia thành công, nó sẽ viết lại định nghĩa về một Layer 2. Câu hỏi đặt ra là: liệu thị trường có đánh giá cao một cách tiếp cận tập trung hóa về bảo mật để đổi lấy tính thanh khoản thống nhất? Hay họ sẽ chọn con đường phi tập trung hóa, chậm hơn nhưng an toàn hơn? Hãy nhìn vào nơi dòng tiền thông minh đang chảy. Câu trả lời có thể sẽ rõ ràng trong 6 tháng tới.
